ÖZET Arap yarımadasında İslâm'dan önce var olan ve asalet olgusuyla bağlantılı seyy-id ve Şerif terimleri, İslami dönemde de Peygamber soyunun kazandığı yan kutsal mevkiin bir ifadesi olarak yaşamaya devam etmiştir. Bu süreklilik ise, İslâm öncesi gelenek ve toplumsal tabakalaşmaya yansıması şeklinde ortaya çıkmıştır. Peygamber ile ilk defa dînî olduğu kadar siyasî bir birlik içine de giren göçebe Araplar Peygamberin ölümüyle tam bir krizin içine düştüler. İlk iki halîfe zamanında bu beklenmedik şok atlatıldıysa da sancılar kendini üçüncü halîfe devrinde göstermekte gecikmedi. Hz. Ali ve daha sonra oğlu Hasan ile, bu ikisinden çok daha önemli olarak Hüseyin'in hilâfet mücadelesi sırasında ölümü sonrasında, halkın hafızasına derin bir şekilde yerleşmiş olan hilâfetin Ali soyuna ait olduğu görüşü, gerek Emeviler gerekse Abbasîler devrinde halkın çoğunluğu içinde güçlenmiştir. Durum, bizzat Ali soy undan gelen veya onlar adına hareket edenler tarafından isyanlar çıkarılmasıyla, siyasî sahnede zaman zaman vahim bir görünüş almış, Emevî ve Abbasî iktidarının sert tutum ve bastırma yöntemleri bu soya karşı, halkın sevgi ve saygısını arttırmıştır. Ayrıca, Peygamber'e duyulan özlem ve sadakatla birlikte, sosyal ve iktisadî zorlukların tabanda yarattığı hoşnutsuzluk seyyid zümresinin doğuşu için gerekli temelleri sağlamıştır. Türklerin seyyidler ile tanışmaları ise, Abbasîler devrinde, bunların uzak vilâyetlere ve bu arada Orta Asya'ya kadar uzanmaları neticesinde vuku bulmuştur. Bu bağlantı Karahanlılar başta olmak üzere, bütün Türk devletlerinde ve Anadolu Selçukluları'nda devam etmiştir. Buradan Osmanlı Devleti seyyidlik kurumunu dev ralmıştır. Osmanlı Devleti, daha ilk devirlerinden itibaren ülkesine gelen seyyidleri büyük bir saygıyla kabul etmiş ve bir takım imtiyazlarla donatmıştır. Bunun en tipik göstergesi, seyyidler'in çeşitli vergilerden muaf olmaları yanında, özellikle hukuk alanında sahip oldukları bazı imtiyazlardır. Bizzat teoride olmamakla beraber, uygu lamada rastlanan bu imtiyazlar, seyyidler'in, Osmanlı Devleti'nde sahip oldukları yerin belirlenmesinde son derece önemlidir.Nitekim, şeyhülislâmlık, vezirlik gibi yüksek mevkilerden, esnaf tabakasına varıncaya kadar geniş bir skalada yeralan seyyidler, statü ölçütüne göre yapılacak bir Osmanlı toplumsal tabakalaşmasında müstesna bir yere sahiptir. Osmanlı toplumunda, Sünnî ve Alevî olmak üzere farklı iki kesimde bulunan seyyidler, ortak bir seyyid kimliğinin birleştiriciliği altında, uğraştıkları meslek ve bulundukları sosyal çevreye göre, farklı roller de üstlenerek Osmanlı toplumun kültürel yapısına ayrı bir renk katmışlardır. Böylesine önemli olan bir zümreye katılmanın sağlayacağı ekonomik ve sosyal imtiyazların halk katında farkedilmesi ise, devletin tüm çabalarına rağmen, zümreye hariçten katılanların hızla artması sonucunu doğurmuştur. Böylece imparatorluk çapındaki genel bir çöküşün yansıması niteliğinde, seyyid zümresi hızla kabarmış ve bu durum bir süre sonra devletin ve gerçek seyyidlerin aleyhine işlemekte gecikme miştir. Bu karmaşayı önlemek, Nakibül-eşraflık kurumuna düşmüştür. Seyyidler 'in ilk defa ne zaman ve hangi sebeplerle nakibü'l-eşraflık kurumu altında organize oldukları tam olarak bilinmemekle beraber, bunun, Orta-Doğu İslâm devletlerinde devlet eliyle gerçekleştirildiği görülmektedir. Osmanlı Devletinde Yıldırım Bayezid zamanında kurulup, ilgasına kadar sürecek olan bu kurum ile, İmparatorluk dahilindeki tüm seyyidler toplanıyor, böylece seyyidlerin devletle ve birbirleriyle olan ilişkileri düzenleniyordu. Ill SUMMARY The terms of seyyid and şerif, existent in the Arabia peninsula before Islam and having connotations of nobility, survived into the Islamic period and denoted the sanctified place of the Prophet Muhammad's descedants. This continutiy showed it self in the form of the reflection of pre-Islamic traditions and social structure as well as the struggle for Caliphate upon social stratification. Nomadic Arabs, who, for the first time, established a religious as well as politi cal union with the Prophet, fell into a deep crisis after his death. Even though this un expected shock was overcome during the reigns of the first two caliphs, its pains showed themselves in the time of the third caliph. The claim of the Caliphate being the right of Ali's descendants, which took root in popular memory after the death of Ali, the fourth caliph, of his sons Hasan, and particularly Hüseyin, during the struggle for Caliphate, became stronger among the people in the Umayyad and Abbasid periods. Due to the rebellions led by either Ali's descendants or others acting in their name, this struggle, from time to time, took a critical appearance in the political field, and the harsh and oppresive policy of the Umayyads and Abbasids resulted in an increase of popular respect for this family. Besides, the yearning for and loyalty to the prophet, as well as a popular discontent caused by social and economic difficulties, provided the necessary ground for the emergence of the seyyids as a social group. As for the acquaintance of the Turks with seyyids, this happened as a result of the fact that seyyids reached remote provinces and Central Asia in the Abbasid peri od. This contact starting with the Karahanids, continued in the contemporary Turkish states including Anatolian Seljukids. The Ottomans took over the seyyid institution from this tradition. From the very begining, the Ottomans welcomed the seyyids coming into their lands, showed them great respect and gave them various privileges. The most typical indicators of this, besides their exemption from taxation, are some privileges they en joyed in legal field. These privileges, though not in theory but existed in practice, are extremely important in determining the place of seyyids in the Ottoman State.IV As a matter of fact, the seyyids, occupying a wide range of positions in state ap paratus such as şeyhülislamlık and vizierate, and taking part in all sectors of social life such as trade, had an exceptional place in a model of Ottoman social stratifica tion based upon status. The seyyids, taking part in two distinct sectors of the Ottoman society, Sunm and Alevî, and under the uniting role of a common seyyid identity, added a different colour to the cultural life of the Ottoman society by undertaking various roles ac cording to their occupations and social environment. The fact that people become aware of the economic and social privileges to be attained by joining such a distinguished group inevitably resulted in a rapid increase in the number of persons claiming to be seyyids, despite all the efforts of the govern ment against such a developmentThus, as a sign of a general decline throughout the Empire, the seyyid group rapidly expanded and this, in turn, soon became disadvan tageous for both the state and seyyids. The task of preventing this confusion became incumbent upon the institution of nakîbüH-eşrâf. Although we do not exactly know when and for what reasons seyyids were orga nized under the institution of naktbWl-esraflik, it seems that it was formed by the state as was the case in all previous Middle-Eastern Islamic States. In the Ottoman State, through this institution, which was founded in the reign of Yıldırım Bayezıd, all seyyids living within the boundaries of the Empire were brought together and the relations between them and the state, as well as their inter nal affairs, were organized. 79